ابن حجر در التقريب گويد : ابو الاسود ديلى ، به كسر دال و سكون ياء ، و يا دئلى ، به ضم دال و فتح همزه ، از مردم بصره بوده است و نام او ظالم بن ظالم يا ظليم بن ظليم با تصغير است ، و هم گويند : نام پدر او عمرو بن عثمان بن عمرو است . وى از افراد مورد وثوق بوده و از دانشورانى مىباشد كه جاهليت و اسلام را درك كرده است و در سال 69 هجرى وفات يافته است . ذهبى در مختصر خود گويد : ابو الاسود در بصره به سمت داورى مشغول بوده است و از افراد موثق بشمار مىآيد و علم نحو را او ابداع كرده است و در سال 49 هجرى درگذشته است . سيد هاشم بحرانى در كتاب روضة العارفين به نقل از كتاب حيات القلوب اشكورى لاهيجى از قول شيخ ابن ميثم بحرانى « 1 » چنين نقل كرده است : واضع نحو در امت اسلامى ابو الاسود دئلى بوده است ، آن هم نه به تنهايى بلكه به ارشاد امير المؤمنين عليه السّلام به انجام اين كار موفق گرديده است ، و آغاز آن بود كه ابو الاسود از مردى شنيد كه آيهء شريفهء « . . . أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ . . . » توبه / 3 را به كسر رسوله قرائت مىكند . ابو الاسود كه از شنيدن چنين قرائت ناپسندى ناراحت شده بود ، گفت : به خدا پناه مىبرم از نقصان ايمان ، ازآن‌پس كه روى به افزايش آورده است و در اين خصوص و براى چاره كار به حضرت مولى على عليه السّلام مراجعه كرد و گفت : تصميم گرفته‌ام تا قانونى براى مردم عرب ايجاد كنم كه زبان خويش را از اشتباه مصون نگه دارند . حضرت مولى على عليه السّلام به منظور راهنمايى او فرمود : كلمات بر سه گونه‌اند ، اسم ، فعل و حرف . اسم ، كلمه‌اى است كه بر مسمى دلالت كند . فعل ، كلمه‌اى است كه بر حركت يا كار مسمى دلالت مىنمايد . حرف ، كلمه‌اى كه معنايى را در ديگرى به وجود مىآورد . فاعل مرفوع است و ديگر مرفوعات فرع آنند و مفعول منصوب است و ديگر منصوبات فرع آن مىباشد . مضاف اليه مجرور است و ديگر از مجرورات فرع آنند ، اينك اى ابو الاسود بدين رويه رفتار كن و او را با ايراد اصول مزبوره به تدوين نحو

--> ( 1 ) - ابن ميثم در آغاز شرح نهج البلاغة در پايان فصل اول از فصول فضائل انسانى حضرت مولى عليه السّلام به بخشى از آنچه ترجمه شده است در ذيل « امّا لنحويون » اشاره شده است .